مالیات رمزارز از بحثهای داغ امروز بازار ارز دیجیتال در ایران محسوب میشود. با وجود تمامی جنجالها، هنوز قانون مشخصی در این زمینه اجرا نشده است. در حال حاضر، قوانین مالیاتی موجود از ۲ مسیر اصلی مالیات بر عایدی سرمایه و سود حاصل از درآمد، میتوانند بر فعالان کریپتویی تاثیر بگذارند. همچنین، طرح ۲۸ مادهای «سوداگری و سفتهبازی» که در سال ۱۴۰۴ ابلاغ شد، از جمله تلاشها برای کنترل بیشتر بازار ارز دیجیتال در ایران محسوب میشود. هرچند ترکیب پلتفرم P2P و کیفپولهای سخت افزاری، کاربران را از معاملات پر حجم مشمول مالیات در پلتفرمهای داخلی، بینیاز میکند؛ اما مسئله بازگشت سرمایه و چنج ریالی همواره میتواند آنها را درگیر این موضوع کند.
کلاف سردرگم قوانین کریپتو در ایران و مالیات رمزارز
بحث رگوله بودن فعالیت رمزارز از ابتدای شروع فعالیت در ایران، همیشه مطرح بوده و نهادهایی مانند بانک مرکزی پرچمدار حواشی آن شناخته میشود؛ طوری که هنوز هیچ صرافی ارز دیجیتال نتوانسته مجوزات لازم را از این نهاد دریافت کند. این نه تنها ریسک نگهداری و معاملات در صرافیها را بالا میبرد، بلکه در مواقع بحران هم نمیتواند پاسخگوی پول و سرمایه چند میلیون کاربر باشد.
در این میان، سازمان امور مالیاتی صد البته دست بازتری برای اعمال قانون دارد؛ زیرا هرچند که قانونی مشخصی برای ارزهای دیجیتال وضع نشده، اما فعالیتها در این زمینه میتوانند زیر بندها و تبصرههای موجود در قانون فعلی، مشمول مالیات (تفسیر) شوند. سناریوهای موجود در اخذ مالیات رمزارز:
- عایدی سرمایه (سوداگری)
- تبدیل رمزارز به رمزارز
- درآمد حاصل از ارز دیجیتال
مالیات بر عایدی سرمایه (سوداگری)
در سال ۱۴۰۴، در چارچوب وجوه تکلیفی بر عایدی سرمایه، قانون جدیدی با عنوان «مالیات بر سوداگری و سفتهبازی» در قالب ۲۸ ماده، تدوین و توسط ریاست جمهوری ابلاغ شد؛ این الزام حقوقی شامل منافع حاصل از خرید و فروش رمزارزها نیز میشود. مبنای محاسبه این مالیات، سود واقعی معامله است که با اختلاف قیمت فروش و قیمت خرید و کسر هزینههای مرتبط بهدست میآید. فرمول ساده آن به این شکل خواهد بود:
عایدی = قیمت فروش − قیمت خرید − هزینهها
سپس مالیات برابر است با:
مالیات = عایدی × نرخ مالیات (فرضی)
نمونههایی از نرخهای موجود مالیات بر عایدی سرمایه در بازارهای مختلف:
| نوع دارایی | مدت نگهداری | نرخ مالیات |
|---|---|---|
| سهام بورس | بدون محدودیت | 0% |
| سهام خارج از بورس | بدون محدودیت | 15% |
| مسکن و زمین | کمتر از 1 سال | 15% |
| مسکن و زمین | 1 تا 4 سال | 10% |
| مسکن و زمین | 4 تا 10 سال | 5% |
| مسکن و زمین | بیش از 10 سال | 0% |
همانطور که مشاهده کردید، مالیاتی تحت عنوان عایدی سرمایه در خصوص رمزارز وجود ندارد؛ اما در صورت وضع چنین قانونی در آینده، انتظار میرود مانند سهام خارج از بورس با آن برخورد شود؛ یعنی بالای ۱۵ درصد مالیات رمزارز به آن تعلق بگیرد؛ نه کمتر! این نوع الزام مالیاتی معمولا برای ترید، فروش یا خرجکردن رمزارز به ریال اعمال خواهد شد و هزینههایی که میتوان از سود کم کرد، شامل کارمزد صرافی و شبکه میشود.
Secure Element یا SE یک تراشه سختافزاری مستقل و ایزولهشده است که به منظور ذخیرهسازی و پردازش دادههای فوقحساس طراحی میشود؛ دادههایی مثل کلیدهای رمزنگاری (Private Key)، اطلاعات احراز هویت، گواهیهای دیجیتال، عملیات امضای رمزنگاری (Cryptographic Signing). برخلاف میکروکنترلرهای معمولی (MCU)، چیپ امن بهگونهای طراحی میشود که حتی در صورت دسترسی فیزیکی مهاجم به دستگاه، استخراج اطلاعات از آن عملا غیرممکن باشد. این قطعه به ویژه در ولت سخت افزاری بسیار کاربرد دارد. Secure Element چرا به وجود آمد؟ طبق گزارشهای امنیتی، بیش از ۷۰٪ حملات موفق به دستگاههای سختافزاری از طریق دستکاری فیزیکی، تحلیل توان (Side-Channel) یا تزریق خطا...
مالیات تبدیل رمزارز به رمزارز
تبدیل یک رمزارز به رمزارز دیگر در ایران، معمولا مانند فروش دارایی اول تلقی میشود؛ در این حالت، سود معامله به صورت اختلاف ارزش دارایی جدید و بهای تمامشده دارایی قبلی محاسبه میشود:
سود = ارزش دارایی جدید − بهای تمامشده دارایی قبلی
این سود سپس مشمول مالیات عایدی سرمایه میشود. در عمل، حساسیت مالیاتی بیشتر زمانی ایجاد میشود که تراکنشها به ریال تبدیل شوند یا حجم معاملات بالا باشد. نمونه احتمالی از مالیات تبدیل ارز دیجیتال:
| ارزش دارایی جدید (ریال) | بهای تمامشده دارایی قبلی (ریال) | سود مشمول مالیات (ریال) | نرخ مالیات (فرضی) | مالیات (ریال) |
|---|---|---|---|---|
| 1,200,000,000 | 1,000,000,000 | 200,000,000 | 20٪ | 40,000,000 |
| 800,000,000 | 600,000,000 | 200,000,000 | 20٪ | 40,000,000 |
مالیات درآمد حاصل از ارزهای دیجیتال
مالیات بر درآمد در اینجا، مشخصا مربوط به درآمدزایی از فعالیتهای رمزارزی است؛ مانند ماینینگ، استیکینگ یا شاید دریافت حقوق و خدمات بهصورت رمزارز! پایه فرمول، درآمد خالص است که پس از کسر هزینههای قابل قبول، محاسبه میشود؛ مکانیزم مالیات رمزارز بر درآمد:
درآمد مشمول = کل درآمد − هزینهها
و مالیات آن برابر است با درآمد مشمول × نرخ پلکانی
جدول پلکانی مالیات بر درآمد در سال ۱۴۰۴:
| درآمد ماهانه (تومان) | درآمد سالانه معادل (تومان) | درصد مالیات |
|---|---|---|
| تا ۲۴,۰۰۰,۰۰۰ | تا ۲۸۸,۰۰۰,۰۰۰ | معاف از مالیات |
| ۲۴,۰۰۰,۰۰۱ – ۳۰,۰۰۰,۰۰۰ | ۲۸۸,۰۰۰,۰۰۱ – ۳۶۰,۰۰۰,۰۰۰ | ۱۰٪ بر مازاد |
| ۳۰,۰۰۰,۰۰۱ – ۳۸,۰۰۰,۰۰۰ | ۳۶۰,۰۰۰,۰۰۱ – ۴۵۶,۰۰۰,۰۰۰ | ۱۵٪ بر مازاد |
| ۳۸,۰۰۰,۰۰۱ – ۵۰,۰۰۰,۰۰۰ | ۴۵۶,۰۰۰,۰۰۱ – ۶۰۰,۰۰۰,۰۰۰ | ۲۰٪ بر مازاد |
| ۵۰,۰۰۰,۰۰۱ – ۶۶,۶۶۶,۶۶۷ | ۶۰۰,۰۰۰,۰۰۱ – ۸۰۰,۰۰۰,۰۰۰ | ۲۵٪ بر مازاد |
| بالای ۶۶,۶۶۶,۶۶۷ | بالای ۸۰۰,۰۰۰,۰۰۰ | ۳۰٪ بر مازاد |
تاکنون، نشانهای از اجرایی شدن چنین قانونی بر ارزهای دیجیتال مشاهده نشده است.
هزینههای قابل قبول برای کسر از سود
کارمزد شبکه، کارمزد صرافی، هزینه انتقال و حتی هزینه تجهیزات ماینینگ میتوانند در سناریوهای مالیات رمزارز، بهعنوان هزینه قابل قبول مطرح شوند. تفکیک هزینه شخصی و تجاری اهمیت دارد. اگر چارچوب رسمی تدوین شود، لیست هزینههای قابل قبول نقش مهمی در کاهش مالیات دارد. این بخش برای کاربران عملی و کاربردی است. هزینه برق، استهلاک دستگاهها و خدمات فنی هم در برخی فعالیتها قابل مطرح شدن هستند؛ البته، مستندسازی این هزینهها شرط پذیرش آنهاست.
چالشهای قانونی در حوزه مالیات ارز دیجیتال چیست؟
در سالهای اخیر، فعالیت و نظارت بانک مرکزی بیشتر شبیه به بازی تعقیب و گریز بوده و تاکنون جز بستن درگاه صرافیها برای جلوگیری از خروج ارز، نتیجه ملموس دیگری نداشته است. هرچند گفته میشود که بخشهای اجرایی طرح با کمک سازمان امور مالیاتی در آستانه نهاییشدن میباشد؛ اما ظاهرا دلیل تعویق این طرحها فراتر از چند بند یا اعلام مردودی آنها توسط چند نهاد حقوقی باشد. به هر حال، بازیگران مهم دیگری نیز از جمله مزرعهداران بزرگ ماینینگ نیز میتوانند تحت تاثیر این قوانین مالیات رمزارز قرار بگیرند. از طرفی دیگر، قانونگذار باید مشخص کند که برای رصد تراکنشها، حریم خصوصی کاربران را حفظ میکند.
دامنه شمول مالیات رمزارز دقیقا چیست؟
یکی از ابهامهای اصلی این است که دقیقا چه نوع داراییهای دیجیتال زیر چتر مالیات میروند؛ فقط کوینها و توکنها یا NFT، گیمتوکنها و داراییهای دیفای هم شامل میشوند؟ شفافسازی دامنه شمول باعث میشود فعالان بازار بدانند کدام فعالیتها ریسک مالیاتی دارند. در بسیاری از کشورها، هر دارایی قابل معامله با ارزش مالی مشمول بررسی است. در ایران هم احتمالا تفسیر به سمت شمول حداکثری خواهد رفت؛ اما با سرعت فعلی در حوزه تدوین قوانین رمزارز، در صورت رفتن تمامی موارد زیر لیست مالیاتی، احتمالا باید چند سال دیگر هم برای یک قانون جامع منتظر بمانیم. از منظر اجرایی، حتی ایردراپها، پاداشهای آنچین و توکنهای دریافتی از مشارکت در پروتکلها هم میتوانند محل بحث باشند. هرجا «تحقق ارزش مالی» رخ دهد، احتمال طرح موضوع مالیات بالاتر میرود.
تکالیف مودیان و مستندسازی معاملات ارز دیجیتال
در هر نظام مالیاتی، نگهداری سوابق خرید، فروش، کارمزدها و زمان تراکنش اهمیت کلیدی دارد. حتی اگر قانون صریحی نباشد، در زمان رسیدگی، مستندات تعیینکننده هستند. گزارشگیری از صرافیها، خروجی کیفپولها و تاریخچه تراکنشها میتواند مبنای محاسبه سود باشد. نبود مستندات معمولا به ضرر پرداختکننده مالیات رمزارز تفسیر میشود. اینجا اهمیت زیرساخت صرافیها برای ثبت منظم قیمت لحظهای در زمان معامله و نگهداری رسیدهای واریز و برداشت بسیار مهم است.
استاندارد امنیتی EAL 6+ نشاندهنده سطح امنیت یک سختافزار طبق استاندارد CC یا همان Common Criteria است؛ این یعنی، معماری امنیتی، مسیرهای داده حساس، ایزولاسیون اجزا، کد و میکروکد و حتی زنجیره تامین و فرآیند تولید (ALC) ارزیابی میشود. مدل تهدید در EAL6+، مبتنی بر Attack Potential: High است؛ یعنی فرض میشود مهاجم به تجهیزات آزمایشگاهی، اسیلوسکوپ دقیق، پروب EM و لیزر دسترسی دارد. تراشههای EAL6 در بررسی کیف پولهای سختافزاری، با Active Mesh، Memory Encryption، Zeroization و تصادفیسازی محاسبات در برابر دستکاری فیزیکی و تزریق خطا، مقاومسازی میشوند. معیار مشترک (Common Criteria) چیست؟ Common Criteria مرجعیست در چارچوب استاندارد...
نقش صرافیهای داخلی و خارجی در گزارشدهی
با گسترش KYC، صرافیها به گلوگاه اطلاعاتی تبدیل شدهاند. اگر همکاری دادهای بین نهادهای نظارتی و صرافیها شکل بگیرد، شفافیت مالیاتی بالا میرود. در مقابل، کوچ کاربران به پلتفرمهای خارجی یا P2P میتواند ردیابی را سختتر کند. این کشمکش بین شفافیت و مهاجرت سرمایه، یکی از چالشهای سیاستگذاری است. صرافیهای داخلی بهدلیل اتصال به شبکه بانکی، دادههای کاملتری از جریان ریالی دارند. در آینده ممکن است استانداردهای گزارشدهی منظم برای آنها تعریف شود.
جرایم و پیامدهای عدم اظهار مالیات رمزارز
حتی در نبود قانون خاص رمزارز، جرایم عمومی مالیاتی میتواند اعمال شود؛ مثل جریمه دیرکرد، جریمه کتمان درآمد یا برآورد علیالرأس. برای فعالان پرحجم، ریسک حسابرسی بیشتر است. در صورت اتصال دادههای بانکی و تراکنشی، امکان مطالبه مالیات گذشته هم وجود دارد. آگاهی از این ریسکها رفتار مالی را منطقیتر میکند. گاهی جریمهها میتوانند درصد قابل توجهی از اصل مالیات باشند. سابقه مالیاتی نامنظم نیز ممکن است در بررسیهای بعدی حساسیت ایجاد کند.
آینده نامعلوم قوانین مالیات رمزارز و تاثیر آن در اقتصاد خرد
ابهام مقررات مالیات رمزارز در ایران، میتواند به یک ریسک جدی برای کنشگران بازار داراییهای دیجیتال تبدیل شود. با وجود گردش سالانه حدود ۷٫۷۸ میلیارد دلار معاملات رمزارزی و حضور نزدیک به ۱۵ میلیون کاربر، خلا چارچوب مالیاتی و ضعف زیرساختهای رصد بلاکچین، اجرای مقررات را دشوار کرده است. در چنین فضایی، تکالیفی مثل اعلام سود و زیان یا تبعیت از مقررات «مالیات بر سوداگری و سفتهبازی» میتواند با بالابردن هزینه مبادلات، افراد را بیش از پیش به سمت معاملات P2P هل دهد.
