استیکینگ در شبکههای مبتنی بر اثبات سهام مانند Ethereum، Solana و Cardano روشی برای قفلکردن دارایی و مشارکت در تأیید تراکنشهاست که معمولا بازدهی سالانهای بین ۳ تا ۱۲ درصد دارد و در برخی شبکهها با ترکیب سود به APY بالاتری میرسد. در این مدل، کاربران بهعنوان Delegator سرمایه خود را به اعتبارسنج متصل کرده و در صورت عملکرد صحیح، پاداش دورهای دریافت میکنند. حتی در روشهایی مانند Liquid Staking و Restaking، امکان استفاده همزمان از دارایی نماینده در پروتکلهایی نظیر Lido یا Rocket Pool نیز وجود دارد. مهمتر از همه، استیک کردن از طریق صرافیهای متمرکز یا پلتفرمهای واسط با ریسک کاستودیال و احتمال هک همراه است؛ زیرا کنترل کلید خصوصی در اختیار کاربر نیست؛ همین نقطه اتصال، بحث خرید کیف پول سختافزاری را بهعنوان راهکاری برای حذف این ریسک برجسته میکند.
تعریف استیکینگ چیست؟
Staking روشی در شبکههای رمزارزی است که در آن کاربر مقدار مشخصی از دارایی دیجیتال خود را برای مدت معین، در ساختار شبکه نگه میدارد تا در فرآیند تایید و ثبت تراکنشها نقش داشته باشد. این نگهداری به تقویت امنیت و ثبات سامانه کمک میکند؛ زیرا افراد درگیر انگیزه دارند تا سلامت شبکه را حفظ کنند. در مقابل این مشارکت، پاداشی به شکل همان رمزارز دریافت میشود که معمولا به صورت دورهای محاسبه و اضافه خواهد شد. در این مدل، مصرف انرژی بالا یا تجهیزات پیچیده لازم نیست و نقش کاربر بر پایه مالکیت دارایی تعریف میشود؛ نه توان پردازشی. به بیان ساده، استیکینگ یعنی قفلکردن مقدار معینی رمزارز برای حمایت از فعالیت شبکه و دریافت سود در ازای این همراهی.
در جدول زیر، ۱۰ رمزارز مطرح مبتنی بر اثبات سهام بههمراه بازه معمول پاداش سالانه آنها را مشاهده میکنید؛ این ارقام میانگینهای رایج شبکه هستند و بسته به میزان مشارکت کل و شرایط پروتکل، تغییر میکنند:
| ارز دیجیتال | پاداش استیکینگ (سالانه) |
|---|---|
| Ethereum | 3٪ تا 6٪ |
| Cardano | 4٪ تا 6٪ |
| Polkadot | 10٪ تا 14٪ |
| Cosmos | 7٪ تا 11٪ |
| Solana | 6٪ تا 9٪ |
| Avalanche | 8٪ تا 12٪ |
| Tezos | 4٪ تا 6٪ |
| Algorand | 5٪ تا 8٪ |
| NEAR Protocol | 10٪ تا 12٪ |
| Polygon | 5٪ تا 8٪ |
ساختار و مکانیزم استیکینگ
برای اینکه ساختار اجرایی Staking را درک کنیم، ابتدا باید نقشهای موجود در این فرآیند را بشناسیم. در ابتدا، ما یک سری شرکتهایی داریم که زیرساختهای فنی برای استیک کردن را فراهم میکنند و به آنها Staking Provider هم گفته میشود. حالا این شرکتها با استفاده از نودها (اعتبارسنج/Validator)، در تایید و تولید بلاکها در بلاک چین کمک میکنند. از آن جایی که Staking نیاز به مشارکت (اثبات سهام) دارد، کاربری مانند شما، دارایی خود را به صورت اختیاری، به اعتبار سنجها میدهد تا در سلامت شبکه تاثیرگذار باشد؛ به این دسته از کاربران، Delegator یا نماینده هم میگویند؛ در واقع، شخص به نمایندگی از اعتبار سنج، در صحتسنجی بلاکها شرکت میکند. برخی صرافیهای متمرکز نیز امکان استیکینگ از طریق نگهداری دارایی در صرافی را به کاربران میدهند.
الگوریتم اثبات سهام (Proof of Stake – PoS)
الگوریتم اثبات سهام مدلی برای اداره یک شبکه رمزارزی است که در آن، اعتبار و حق مشارکت بر پایه میزان دارایی قفلشده کاربران، تعیین میشود. در این ساختار، افرادی که مقدار بیشتری از رمزارز بومی را نگهداری میکنند، شانس بالاتری برای ثبت تراکنشهای جدید و دریافت پاداش دارند. انتخاب این افراد به صورت خودکار و بر اساس میزان سهم انجام میشود؛ نه بر مبنای قدرت سختافزاری یا مصرف انرژی! چنین سازوکاری هزینه عملیاتی را کاهش میدهد و وابستگی به تجهیزات تخصصی را از میان برمیدارد. به زبان ساده، اثبات سهام سیستمی است که امنیت شبکه را بر تعهد مالی کاربران بنا کرده و پاداش را متناسب با میزان مشارکت توزیع میکند.
مفهوم APR و APY در استیکینگ
APR و APY شاخصهایی برای اندازهگیری سود در Staking هستند که به ارزیابی بازده واقعی داراییها کمک میکنند. APR مخفف Annual Percentage Rate است؛ به معنی «نرخ درصد سالانه» و بازدهی در یک سال «بدون سود مرکب» است. مثلا اگر APR 10٪ باشد، در طول یک سال ۱۰٪ سود روی اصل سرمایه دریافت میکنید؛ بدون محاسبه سودی که از سودهای قبلی حاصل میشود. در طرف دیگر، APY مخفف Annual Percentage Yield است و نشاندهنده بازدهی سالانه «با احتساب سود مرکب» میباشد. در این حالت، سودهایی که در طول سال به سرمایه اضافه میشوند نیز برای تولید سود بعدی حساب میشوند؛ به همین دلیل، APY همیشه مساوی یا بیشتر از APR است.
محاسبه سود مرکب
سود مرکب در استیکینگ زمانی اتفاق میافتد که پاداشهای دریافت شده دوباره استیک شوند و این امر باعث افزایش سرمایه نهایی میشود. فرمول تقریبی آن به شکل زیر است:
سرمایه نهایی = سرمایه اولیه × (1 + نرخ سالانه ÷ دفعات ترکیب)^(دفعات ترکیب × تعداد سالها)
استفاده از سود مرکب به ویژه در Liquid Staking یا Restaking میتواند بازده نهایی را به شکل قابل توجهی افزایش دهد.
دوره قفلشدن دارایی (Lock-up Period) در استیکینگ
مدت قفلشدن دارایی دوره زمانی مشخصی است که در آن، رمزارز سرمایهگذار در شبکه نگه داشته میشود و امکان برداشت یا انتقال آن وجود ندارد. این محدودیت به حفظ پایداری و امنیت سامانه کمک میکند؛ زیرا مقدار دارایی در دسترس برای مشارکت در تایید تراکنشها، ثابت باقی میماند. طول این دوره بسته به قوانین شبکه یا شرایط استخر Staking، متفاوت است و میتواند از چند روز تا چند ماه متغیر باشد. سرمایهگذار در طول این بازه، همچنان سود دریافت میکند؛ اما توانایی دسترسی فوری به داراییها محدود خواهد بود و برنامهریزی دقیق برای ورود و خروج از سرمایهگذاری، بسیار مهم است.
مکانیزم Slashing
مکانیزم Slashing فرآیندی است که در آن بخشی از دارایی استیکشده در شبکه، به دلیل رفتار نادرست یا تخلفهای مشخص، کاهش مییابد. این سازوکار برای جلوگیری از فعالیتهای مخرب و تقویت امنیت سامانه، طراحی شده و انگیزه مالی مشارکتکنندگان در استیکینگ را با عملکرد صحیح همسو میکند. مواردی که به Slashing منجر میشوند شامل تلاش برای ثبت تراکنشهای نادرست یا همزمان فعال بودن در چند نود با هدف تقلب است. شدت کاهش دارایی بسته به نوع تخلف، متفاوت بوده و همزمان پیامدهایی برای شانس دریافت پاداش در آینده ایجاد میکند؛ بنابراین، کاربران ملزم به رعایت قواعد شبکه و مدیریت دقیق دارایی خود هستند. البته این کاهش دارایی مستقیما متوجه Provider خواهد بود و کاربران معمولی که به عنوان Delegator مشارکت کردهاند، سرمایهشان از بین نخواهد رفت؛ بلکه سودهایشان کاهش پیدا میکند.
روشهای استیکینگ
Staking طیف گستردهای از انواع مشارکت در شبکههای رمزارزی را شامل میشود:
- استیک مستقیم: سرمایهگذار دارایی خود را مستقیما در نود شبکه قفل میکند تا در فرآیند تأیید تراکنشها، مشارکت و پاداش دریافت کند؛
- استیککردن از طریق صرافیهای متمرکز: همان استیک ولی بدون مدیریت نود؛ در این مورد، کنترل دارایی به صرافی منتقل میشود و ریسک وابستگی به پلتفرم وجود دارد؛
- Staking در پلتفرمهای دیفای: شامل قراردادهای هوشمند است و امکان استفاده همزمان از ابزارهای مالی دیگر را میدهد؛
- استخرهای Staking: داراییها با سرمایه دیگران ترکیب میشوند تا شانس انتخاب برای ثبت تراکنش افزایش پیدا کند و پاداش به شکل متوازن بین اعضا تقسیم شود.
برای مبتدیان، Staking از طریق انواع کیف پول های ارز دیجیتال قابل انجام است.
لیکویید استیکینگ
Liquid Staking مدلی است که به کاربران امکان میدهد دارایی خود را در شبکههای مبتنی بر اثبات سهام، استیک کنند و در عین حال، کنترل و قابلیت استفاده از آن دارایی را از دست ندهند. در این روش، دارایی استیکشده به صورت توکنهای نماینده (staked tokens یا derivative tokens) آزاد میشود که قابل معامله، انتقال یا استفاده در سایر پروتکلهای دیفای هستند. این توکنها معمولا معادل ارزش دارایی اصلی به علاوه سهم کاربر از پاداشهای استیکینگ هستند و به کاربران اجازه میدهند همزمان از سود شبکه بهرهمند شوند و هم سرمایه خود را نقد یا بهکار بگیرند.
مزایای Liquid Staking شامل افزایش انعطاف سرمایه، بهرهوری بالاتر و کاهش محدودیتهای قفلشدن طولانیمدت است؛ زیرا کاربران میتوانند دارایی استیکشده را در پروتکلهای قرضدهی، صرافیهای غیرمتمرکز یا سایر فرصتهای سرمایهگذاری استفاده کنند.
توکنهای نماینده معمولا به قراردادهای هوشمند وابستهاند؛ پس ریسک قرارداد هوشمند و امنیت پروتکلهای دیفای نیز وجود دارد. همچنین در مواقعی که شبکه نیازمند unstake طولانیمدت باشد، نقدینگی توکن نماینده ممکن است محدود یا ارزش آن از دارایی اصلی اندکی متفاوت شود.
Restaking چیست؟
Restaking فرایندی است که در آن داراییهای استیکشده یا توکنهای نماینده دوباره در یک لایه یا پروتکل دیگر، برای کسب پاداش به کار گرفته میشوند. این روش بازدهیهای مختلف را ترکیب میکند و سرمایهگذار میتواند همزمان از چند منبع سود دریافت کند؛ بدون آنکه دارایی اصلی از شبکه اولیه خارج شود. Restaking امنیت شبکه را نیز تقویت میکند؛ زیرا مشارکتکنندگان با نگهداری داراییهای خود در چند لایه، انگیزه بیشتری برای رفتار صحیح دارند. با این حال، پیچیدگیهای قراردادی و وابستگی به چند پروتکل مختلف، ریسکهایی مانند آسیبپذیری قراردادهای هوشمند یا نوسان ارزش دارایی نماینده را ایجاد میکند.
شبکههای مطرح برای Staking
شبکههای مطرح برای استیکینگ، شامل پروژههایی هستند که زیرساخت قوی، امنیت و نقدینگی کافی برای مشارکت کاربران را دارند. Ethereum به دلیل انتقال به اثبات سهام و اکوسیستم گسترده قراردادهای هوشمند، یکی از محبوبترین گزینهها برای Staking محسوب میشود. Solana با سرعت تراکنش بالا و هزینه کم، تجربه استیککردن سریعتر و بهینه را میدهد. Cardano امنیت شبکه و پایداری طولانیمدت را با مکانیزم اثبات سهام ترکیب میکند و مناسب سرمایهگذاران محافظهکار است. Polkadot امکان استیک بین زنجیرهای و مشارکت در اکوسیستم چندزنجیرهای را فراهم میکند و انعطاف بالایی دارد. Cosmos نیز با تمرکز بر تعامل شبکهها و مقیاسپذیری، فرصتهای خوبی را برای Staking متنوع با بهرهوری بالایی میدهد.
ریسکها و چالشهای استیک کردن دارایی
ریسکهای Staking شامل عواملی هستند که میتوانند بازده سرمایهگذاری و امنیت داراییها را تحت تأثیر قرار دهند:
- تأثیر تورم شبکه بر سود واقعی
- نوسان قیمت رمزارز
- ریسک اسلشینگ
- خطر هک یا ورشکستگی پلتفرمها
- ریسک نقدشوندگی
- ریسک قانونی و مقرراتی
تأثیر تورم شبکه بر سود واقعی
بسیاری از شبکههای مبتنی بر اثبات سهام، تورمِ کوین دارند تا پاداش Validatorها و Delegatorها پرداخت شود و این تورم میتواند ارزش واقعی سود استیکینگ را کاهش دهد؛ حتی اگر APR nominal بالا باشد. به عنوان مثال، اگر APR ۱۰٪ باشد و تورم سالانه شبکه ۵٪، سود واقعی شما پس از تعدیل تورم حدود ۵٪ خواهد بود.
نوسان قیمت رمزارز
یکی از مهمترین ریسکها نوسان قیمت رمزارز (Market Volatility) است، زیرا حتی اگر APR یا APY شبکه ۵ تا ۱۰درصد باشد، کاهش ۲۰–۳۰٪ قیمت دارایی اصلی میتواند تمام سود سالانه را خنثی کند یا موجب زیان شود؛ برای مثال، اگر ۱۰ ETH در شبکه اتریوم استیک شود و ارزش ETH طی ۳ ماه ۲۵٪ کاهش یابد، حتی با پاداش Staking، ارزش دلاری کل سرمایه کاهش مییابد.
ریسک اسلشینگ
ریسک اسلشینگ (Slashing Risk) ناشی از رفتار نادرست یا نقص در اجرای Validator است؛ مثل double signing یا طولانی آفلاین بودن؛ شدت جریمه نیز بسته به شبکه متفاوت است؛ در اتریوم ممکن است بین ۰.۰۱٪ تا چند درصد کل سرمایه Validator باشد، در حالی که Delegatorها معمولا فقط کاهش پاداش را تجربه میکنند.
خطر هک یا ورشکستگی پلتفرمها
خطر هک یا ورشکستگی پلتفرمها (Custodial / Smart Contract Risk) نیز وجود دارد؛ زیرا استیکینگ از طریق صرافیها یا پلتفرمهای دیفای کنترل دارایی را به شخص ثالث یا قرارداد هوشمند میسپارد؛ نمونه آن هک صرافی LUNA در ۲۰۲۲ است که بخش بزرگی از سرمایه کاربران را از بین برد. حتی قراردادهای هوشمند پروژههای معتبر مانند Lido یا Rocket Pool ممکن است آسیبپذیری داشته باشند؛ هرچند ریسک آنها معمولا کمتر از صرافیهای متمرکز است.
ریسک نقدشوندگی
ریسک نقدشوندگی (Liquidity Risk) نیز مطرح است؛ زیرا در استیک مستقیم یا Staking طولانیمدت، برداشت دارایی ممکن است چند روز تا چند هفته طول بکشد. حتی در Liquid-Staking، هرچند که توکن نماینده نقدشونده است، اما احتمالا ارزش آن کمی با دارایی اصلی تفاوت خواهد داشت.
ریسک قانونی و مقرراتی
ریسک قانونی و مقرراتی (Regulatory Risk) شامل تغییر قوانین مالیاتی یا محدودیتهای قانونی است که میتواند فعالیت Staking را تحت تأثیر قرار دهد؛ برای مثال در ۲۰۲۵، برخی کشورهای اروپایی نرخ مالیات بر سود استیککردن دارایی را تا ۳۰٪ اعمال کردند که بر بازدهی خالص Delegator اثر مستقیم دارد.
مقایسه Staking با Yield Farming
استیکینگ بازده پایدار و کمریسکتری دارد و بیشتر وابسته به شبکه اصلی و عملکرد اعتبارسنجها است؛ اما نقدشوندگی آن محدود است. در مقابل، ییلد فارمینگ (Yield Farming) بازده بالاتر ولی ناپایدار دارد؛ هرچند که شامل ریسک قراردادهای هوشمند و نوسان قیمت توکنها است، ولی نقدشوندگی و فرصت ترکیب سود بیشتری خواهید داشت. به همین دلیل، Staking برای سرمایهگذاران محافظهکار مناسب است و ییلد فارمینگ برای کسانی که ریسک بیشتر و سود مرکب را میپذیرند.
تفاوت Staking و ماینینگ
تفاوت استیک کردن با استخراج رمزارز، در اساس کارکرد و منابع مورد استفاده آنها تعریف میشود. ماینینگ مبتنی بر اثبات کار بوده و نیازمند ماینر با قدرت پردازشی بالا و همچنین مصرف انرژی قابل توجه برای حل مسائل پیچیده ریاضی و ثبت تراکنشها است. Staking بر پایه دارایی کاربران عمل میکند و شانس ثبت تراکنشها، با «میزان رمزارز نگهداریشده» تعیین میشود؛ بدون نیاز به تجهیزات سختافزاری پرمصرف. در ماینینگ، هزینه برق و سختافزار نقش تعیینکننده در بازده دارد؛ در حالی که با استیک کردن، ریسک و پاداش آن مستقیما با سرمایه قفلشده، مرتبط است. این تفاوتها باعث میشود Staking گزینهای کممصرفتر و مناسب برای کاربران با سرمایه متوسط باشد، در حالی که ماینینگ نیازمند سرمایهگذاری فنی و مالی بیشتر است.
استیکینگ در کیف پولهای سخت افزاری چگونه انجام میشود؟
استیکینگ در کیف پول سختافزاری، روشی است که کاربر دارایی دیجیتال خود را از طریق یک دستگاه فیزیکی امن، در شبکه قفل میکند و کنترل کامل کلید خصوصی را دارد. ولت به اینترنت متصل نیست و امضای هر تراکنش درون سختافزار انجام میشود؛ به همین دلیل حتی در صورت آلوده بودن رایانه، دسترسی مستقیم به دارایی ممکن نخواهد بود. برای نمونه، کاربری که رمزارز شبکهای مبتنی بر اثبات سهام را در کیف پول سختافزاری ذخیره کرده است میتواند از طریق نرمافزار رسمی، گزینه استیک را فعال کند؛ سپس تأیید نهایی را روی صفحه نمایش دستگاه ثبت میکند تا دارایی وارد فرآیند کسب پاداش شود. در این ساختار، سود به همان آدرس تعلق میگیرد و دارایی تا پایان دوره Staking، در کنترل کاربر باقی میماند؛ در حالی که سطح امنیت نسبت به نگهداری در صرافی یا کیف پول آنلاین بسیار بالاتر است.
